Alaatsinaanneq - Nunami Miluumasut

Assiliisoq: Carsten Egevang

Nalunaarsuineq

Eqimassutsinik misissuinerit

Pinngortitaleriffiup ukiut tallimat missiliorlugit qaangiukkaangata tuttoqarfiit anginerit sisamat tuttuisa eqimassusiat misissortarpaa. Misissuinerit ataasiakkaat ilisimatuunit Pinngortitaleriffimmeersunit aallaaniarnermik nakkutilliisut piniartullu tamaanimiut suleqatigalugit helkopteri atorlugu ingerlanneqartarput (figur 2). Misissuinerit tanmakkua tuttoqatigiit eqimassusiannik tuttullu nunami qanoq agguataarsimanerannik paasissutissiisarput.

Aavarnermut atatillugu misissuinerit

Aavarnermut atatillugu Kalaallit Nunaanni aavartoq pisanik nalunaaruteqarfissamik immersuisussaasarpoq. Immersukkat tamakkua sumiissutsimik, suiaanermik, utoqqaassutsimik (suiaassuseq, inersimasuunngitsoq inersimasorluunniit) aamma pisat tamarmik nuloqutaanni tunnup issussusia. Pisaq kulavaasimappat nalunaarneqartarpoq kulavak norraqarnersoq. 1995-imi aavarnermi pisat tamarmik allerui katersorneqarput suiaanerannik, utoqqaassusiannik angissusiannillu misissuinermi atugassatut. Tuttut utoqqaaqatigiit alleruisa takissusiat assigiinngippat tamanna tuttup taakkua nerisaasa pissarsiarisinnaasaasa pitsaassusiannut annertussusiannullu takussutissaavoq, immaqa nukanganerugallarnerminni. Kalaallit Nunaanni tuttut ukiumut pisaasartut tamarmiusut Piniarnikkut, tassa piniarneq pisanillu nalunaarsuineq pillugu Namminersorluik Oqartussat mappersagaatigut sqqummiunneqartarput.

Ilisimatusarneq

Peqqissuseq

Tuttoqatigiit amerlanersaanni marlunni (KS aamma AM) tuttut peqqissusiat ukiut qulit missiliorlugit qaangiunnerisigut peqqissaartumik misissorneqartarpoq. Tamatumani periaaseq CARMA-p, nunat assigiinngitsut tuttuqatigiinnut tunngatillugu ilisimatusarnikkut nakkutilliinikkullu suleqatigiinnikkut ineriartortissimasaa malittarineqartarpoq. Misissuinerit kulavannuinnaq tunngatillugit ingerlanneqartarsimapput 1996-imi, 1997-imi, 2008-mi 2009-milu. Kulavaat peqqissusiat tuttoqatigiinni norrinissamut pingaarutilerujussuusarpoq. Kulavaattaaq peqqissusiat tuttut siunissami qanoq amerlatiginissaannut takussutissaasarmat tamanna Kalaallit Nunaanni tuttut pisortatigut aqutsivigineqarnerannut pingaaruteqarluinnartuuvoq.

Tuttut Akia-Maniitsumiittut (AM) Kangerlussuaq-Sisimiuniittullu (KS)

Pinngortitaleriffiup kulavannik 41-nik norrarnillu 6-inik AM-imi 2008-mi aammalu KS-imi 2009-mi kulavaat 40-t norraallu 10 katersorsimavai. Paasissutissanut katersorneqartunut ilaapput ulloq, sumiiffik, immap qaavaniit qutsissuseq (tuttup pisarineqarfia), suiaanera, utoqqaassusia (norraq, inuusuttoq (ukiut < 3) imaluunniit inersimasoq), nassoqarnerat nassuisalu ilusaat, norraq (+/-), immoqarnerat timaanilu angissutsit assigiinngitsut. Tuttut taakkua tamarmaik assilineqarput. Makkua aamma ilaatigut uuttortarneqarput: Oqimaassusia, saarngi, tunnua iloqutaalu assigiinngitsut. Tuttut tamarmik kigutaasa nungullarsimaneri nalilersorneqarput tamarmillu immikkut peqqissutsimikkut nalilersuiffigineqarlutik. Aavanik, nukiinik, tinguanik, tartuinik, quuannik, aqajarormiuannik, patiannik, saarninik (allerui isigaannilu saaneq), erluata imai, immuat meqquilu misissugassanik tigutsivigineqarput. Tuttut kumannik assigisaannillu assigiinngitsunik misissuiffigineqarput, soorlu protozoa, rundorminik, qumaarsussuarnik, iktinik sullinernillu. Paasissutissat suliarinerat suli ingerlapparput misissuinerillu tamakkua saqqummiunneqarumaarput misissuineq naammasseriarpat.

Figur 3. Kulavak qaammataasakkoortumik nalunaaqutsigaq, Akia-Maniitsup tuttuiniit, maj 2008. Assiliisoq: C. Cuyler.

Qaammataasatigoortunik nalunaaqutsersuineq

Akia-ni Akia-Maniitsumilu 1997-imi kulavaat arfineq pingasut qaammataasatigoortumik aallakaatitsissutitalimmik qungasequtserneqarput. Qungasequtit taakkua uliut marluk paasissutissanik aallakaatitsinerisigut paasinarsivoq kulavaat ilaat ukiup ingerlanrani nuttanngilluinnangajattusut, qutsissutsimi aalajangersumi 10 km missiliuinnarlugu ingerlaartarlutik, allalli ukiumut 170 km angullugu ukiisarfimmik norrisarfimmillu akornanni ingerlaartarlutik. Ingerlaarnerit pisarput ukiisarfiup norrisaarfiullu akornanni. Ingerlaarnerit tamarmik tuttumut ataatimut tunngatillugu pisarput, tassa ataatsimoortorsuullutik ataatsikkut ingerlaartarnerup akerlianik. Kulavaalli aallakaatitsissutillit tamarmik norrinissaminnut atatillugu sermip qanitaanut imaluunniit qutsinnerusumut ingerlaarput. 2008-mi maji qaammataagaa kulavaat 40-t AM-ip tuttuinit qaammataasakkoortumik aallakaatitsissutilimmik qungaserutsernerqarput (figurt 3). Paasissutissat taakkua misissorneqarnerat suli ingerlavoq.

Figur 4. Toqqusaat kumaat tuttup toqqusaaviniittut. Assiliisoq: B. White

Figur 5. Ammip kumai. Assiliisoq: B. White

Kumaat – Amermiittut toqqusaaniittullu

Ammip toqqusaallu kumaat ukiumik ataatsimik sivisussusilimmik kaajalukaartuupput. Ukiuunerani qullugiaallutik tuttumiittarput pulaqqallutik (najukkaminni). Majimi junimilu najuartik qimattarpaat puulinngorlutillu ulluni 41-47-ni puulinngoqqasarlutik. Julimi – augustusimi kumaat niviugaasat nuliunissaminnut piareertarput aallaqqaataaniillu aallarteqqittarlutuik. Kumaat niviugaasat inersimasut nerineq ajorput, nuliuinnartarlutik tuttulu najugassartik quperlussivigisinnaasartik nassaarisarlugu. Ammip toqqusaallu kumaat inersimasut tuttunik eqqumiitsorujussuusinnaasartunik uloriatitsisarput. Assersuutigalugu takuneqarsinnaavoq tuttu kumaat takullugit / tusarlugit tatamittorujussuanngortoq. Toqqusaat kumaata inersimasup quperlussani tuttup sorluinut inissittarpai. Quperlut sorlutsigut ilorpartertarput qungasianullu apissittarlutik, tassani tamanna kiillugu pulajartortarlutik (figur 4). Quperlut tuttup qungasiani ukiisarput, majip – junip ingerlaneranni sorluisigoorlutik anisarlutik imaluunniit tuttup quersorneratigut anisarlutik. Ammip kumaasa quperlussatik tuttup meqquisa akornannut inissittarpaat. Quperlussat ullualunnguit ingerlaneranni tukertarput meqqullu atuarlugit ilorpartertarlutik, taava amia putullugu amiata iluani qaammatit pingasut missiliorlugit uumasuusarlutik. Taava amiata iluatunginnguani unittarput amia putullugu anersaartorfilertarlutik. Tuttut ukiuunerani pisat kumaat qullugiarpassuarqarsinnaasarput (figur 5). Tuttut august – septemberimi pisat qullugiartaqarneq ajorput (3 cm angullugu angitigisinnaasartunik) erseqqissunillu qileroqarlutilluunniit putoqartarlutik.